Formatief evalueren: eigenaarschap vergroten

Formatief evalueren kan je hierbij helpen. Door in je dagelijkse lespraktijk te werken volgens de principes van formatief evalueren zorg je ervoor dat je leerlingen een neus voor kwaliteit krijgen, die in lijn is met die van de leraar.  

Belangrijk is daarbij is zorgen dat leerlingen weten aan welke leerdoelen ze werken. De bedoeling is dat leerlingen echt begrijpen wat de leerdoelen inhouden: simpelweg het leerdoel in de klas ophangen betekent niet dat de leerdoelen in de hoofden van de leerlingen belanden. Als je je leerlingen een neus voor kwaliteit wilt laten ontwikkelen, laat ze dan voorbeelden en modellen zien van goed, middelmatig en zwak werk. Op basis hiervan kunnen leerlingen zelf succescriteria voor goed werk formuleren. Als leerlingen precies weten welke kwaliteit van hen wordt verwacht en welke leerdoelen zij moeten behalen, zijn ze veel beter in staat zijn om hun eigen werk te evalueren en hun leerproces te monitoren. Ze weten precies wanneer hun werk nog niet voldoet aan de eisen. Als leerlingen dit goed in de vingers hebben, kun je leerlingen elkaars werk laten beoordelen.   

Kortom: als leerlingen van het begin af aan weten wat er van hen wordt verwacht met welke kwaliteit, zijn zij goed in staat om grip te krijgen op hun leerproces. 

Als leraar creëer je hiermee een leercultuur, waarmee je uitstraalt: ‘ik vind het belangrijk dat jij stappen voorwaarts maakt’! Jij zorgt ervoor dat je leerlingen het leerdoel helder op hun netvlies hebben staan en houden. Leerlingen weten wat er van hen wordt verwacht en ze kunnen zelf verwoorden wat ze moeten kennen en kunnen om beheersing te bereiken. De toetsen staan in dienst van het leren (er is sprake van formatieve evaluatie) en fouten maken is een onderdeel van het leerproces.  

Bij formatief evalueren staat het leren voorop en komt de beoordeling pas daarna. Het onderwijs is erop gericht om de leerlingen te helpen zich verder te ontwikkelen. Toetsen zijn dan een middel om zicht te krijgen op de voortgang van de leerling en voor de leraar om de benodigde vervolgacties te sturen. De leerling heeft op deze manier een actieve rol in zijn eigen leerproces. De leerling geeft mede vorm aan het leren, door op eigen initiatief informatie over zijn voortgang bij te houden. In de periode voor de summatieve toets heeft de leerling voldoende feedback en voldoende tijd gekregen om te oefenen. 

En als je leerlingen het leerdoel niet behalen? Dan is het belangrijk om te bepalen wat de volgende stap is in het leerproces. Hebben leerlingen voldoende aan feedback, of opnieuw instructie nodig? Je verzamelt zoveel mogelijk gegevens om de leerbehoeften van de leerlingen te bepalen. Niet alleen tijdens de formele toetsmomenten, maar gedurende het hele leerproces, zo dicht mogelijk bij de dagelijkse instructie. Je onderzoekt op welk onderdeel de leerlingen vastlopen. De instructie richt zich dan op dat aspect – één leerdoel tegelijkertijd. Je zorgt er vervolgens voor dat leerlingen daarna de mogelijkheid krijgen om opnieuw te oefenen zonder dat daar een cijfer aan vast zit.  

Als je met formatief evalueren aan de slag gaat, dan hoef je niet je hele onderwijs overhoop te gooien. Maar het vraagt wel enige aanpassing, een open blik en een lerende houding. Je ontwikkelt een andere kijk op toetsing en een kritische blik op lesmethodes. Het vraagt om meer eigenaarschap van leerdoelen van leraren en leerlingen. Dit betekent dat je meer verantwoordelijkheid neerlegt bij je leerlingen. Het zal tijd kosten en tijd besparen. Maar uiteindelijk ‘win’ je er gemotiveerde leerlingen mee, die zelf hun verantwoordelijkheid nemen, wat uiteindelijk resulteert in hogere opbrengsten. 

Samengevat pas je bij formatief evalueren de 7 strategieën (Jan Chappuis, 2020) toe, waarbij je telkens nagaat: 

• Waar ga ik naar toe?
• Waar ben ik?
• Hoe kom ik verder?

Wanneer je als schoolteam met deze drie kernvragen aan de slag gaat ontstaat er een krachtige basis voor formatief evalueren. Het helpt leraren én leerlingen om doelgericht te werken, eigenaarschap te tonen en continu gericht te blijven op groei. Wil je verkennen hoe jouw school deze aanpak concreet kan vormgeven en welke eerste stappen daarbij passen? Neem dan gerust contact op.